Türk Vergi ve Muhasebe Terimleri Sözlüğü

TÜRMOB’a bağlı İstanbul bölgesel meslek odası. İstanbul’da faaliyet gösteren SMMM’ler bu odaya kayıtlıdır; asgari ücret tarifesi ve bölgesel meslek uygulamaları buradan duyurulur.

Türkiye’nin muhasebeci ruhsat unvanı; ABD’deki CPA’in karşılığıdır. 3568 sayılı Kanun uyarınca defter tutmak isteyen her şirketin bir SMMM ile yazılı sözleşme yapması zorunludur - bu bir tercih değil, yasal yükümlülüktür. Ruhsat TÜRMOB tarafından verilir.

SMMM ve YMM’lerin çatı meslek kuruluşu. Ruhsatları verir, meslek etiği ve reklam kurallarını belirler, üye sorgusu yapılabilen resmî sicili tutar. Bir mali müşavirin ruhsatlı olup olmadığı TÜRMOB üzerinden doğrulanabilir.

SMMM’nin bir üst kademesi. YMM defter tutamaz; buna karşılık tasdik (attestation) yetkisi vardır - KDV iadesi, teknokent istisnası gibi işlemlerde YMM tasdik raporu aranabilir. SMMM olarak belirli bir kıdem ve sınav sonrası kazanılır.

Kendi nam ve hesabına çalışanların sosyal güvenlik statüsü - 5510 sayılı Kanun’un 4/1-b bendi. Şirket ortakları, şahıs işletmesi sahipleri ve serbest meslek erbabı bu kapsamdadır; primi kendisi öder. Ücretli çalışanların statüsü olan 4/1-a (eski SSK) ile karıştırılmamalıdır.

Türkiye’nin vergi idaresi - ABD’deki IRS’in karşılığı. Beyannameler GİB sistemleri üzerinden verilir, özelge (bağlayıcı görüş) talepleri buraya yapılır.

Türkiye’nin mali suçları soruşturma birimi; ABD’deki FinCEN’in karşılığı. Kara para aklama ve terörün finansmanı mevzuatını yürütür. Yabancı yatırımcıyı en çok ilgilendiren yanı, kurumsal banka hesabı açılışında bankalara yüklediği kimlik ve nihai faydalanıcı tespiti yükümlülüğüdür.

Türkiye’nin çevrimiçi ticaret sicili portalı. Şirket kuruluşu MERSİS üzerinden başlatılır, her tüzel kişiye tekil bir MERSİS numarası verilir. Kuruluş belgeleri buradan üretilip Ticaret Sicil Müdürlüğü’ne aktarılır.

Türkiye’nin sosyal güvenlik kurumu. Çalışan bildirimleri, prim tahakkuku ve emeklilik süreçleri SGK üzerinden yürür. İşveren, çalışanı işe başlamadan önce SGK’ya bildirmek zorundadır.

Türkiye’nin merkez bankası. Sınır ötesi para hareketleri açısından kritik metni Sermaye Hareketleri Genelgesi’dir: yurt dışından gelen bir transferin sermaye mi, kredi mi, hizmet bedeli mi sayılacağı bu genelgeye göre değerlendirilir.

Türk JSC eşdeğeri; asgari sermayesi 250.000 TL. Yatırım alacak, ortak sayısı büyüyecek veya hisse devri sık olacak yapılar için tercih edilir: hisse devri kural olarak noter ve tescil gerektirmez, bu da tur kapatmayı ve exit’i kolaylaştırır. Yönetim kurulu yapısı ve bazı hallerde bağımsız denetim yükümlülüğü getirir.

Türk LLC eşdeğeri; asgari sermayesi 50.000 TL. Türkiye’de en yaygın şirket türüdür. Ortak sayısı 1–50 arasındadır ve ortaklar şirket borçlarından kural olarak sermayeleri kadar sorumludur - ancak kamu borçlarında (vergi, SGK) ortağın payı oranında kişisel sorumluluğu doğabilir. Hisse devri noter ve tescil gerektirir.

Tüzel kişiliği olmayan, kurucusuyla hukuken aynı sayılan en basit yapı. Kuruluşu ucuz ve hızlıdır, kurumlar vergisi yerine artan oranlı gelir vergisine tabidir. Karşılığında sınırsız kişisel sorumluluk taşır: işletmenin borcu kurucunun kişisel malvarlığına ulaşır.

Şirket kuruluşu, ana sözleşme değişikliği, sermaye artırımı ve yetkili değişikliği gibi işlemlerin resmen ilan edildiği yayın. Bir işlemin üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmesi çoğu halde bu ilana bağlıdır; bankalar ve yatırımcılar due diligence’ta ilk buraya bakar.

Sözleşme, taahhütname, bordro gibi belgelerin düzenlenmesinden doğan vergi (488 sayılı Kanun). Çoğu belgede nispî (tutar üzerinden binde) hesaplanır. Sözleşmeyi imzalayan taraflar vergiden müteselsilen sorumludur - bu yüzden kurumsal sözleşmelerde kimin ödeyeceği açıkça yazılır.

Yıllık vergiye mahsuben üçer aylık dönemler itibarıyla ödenen peşin vergi. Yıl sonunda hesaplanan nihai vergiden düşülür; fazla ödenen kısım iade edilir veya diğer borçlara mahsup edilir. Ayrı bir vergi değil, aynı verginin taksitle alınmasıdır.

Gerçek kişilerin gelirini vergileyen kanun. Artan oranlı tarife uygular ve yedi gelir unsurunu (ticari, zirai, serbest meslek, ücret, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı, diğer kazanç ve iratlar) ayrı ayrı düzenler. Freelancer’ı ilgilendiren serbest meslek kazancı hükümleri buradadır.

Şirketin vergi sonrası kârından ortaklarına yaptığı dağıtım. Türkiye’de iki kademeli vergilenir: önce şirket düzeyinde kurumlar vergisi, sonra dağıtımda stopaj. Yabancı ortağa dağıtımda çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması stopaj oranını düşürebilir - bunun için mukimlik belgesi gerekir.

Türkiye’nin katma değer vergisi (3065 sayılı Kanun); standart oran %20, belirli mal ve hizmetlerde %10 ve %1 indirimli oranlar uygulanır. Yurt dışına verilen hizmetler, şartları sağlandığında hizmet ihracı istisnası kapsamında KDV’den istisnadır.

Muhasebe kayıtlarına gider olarak giren, ancak vergi matrahından düşülmesine izin verilmeyen harcamalar. Ticari kâr ile mali kâr arasındaki farkın başlıca sebebidir: KKEG matraha geri eklenir. Binek otomobil giderlerinin bir kısmı, cezalar ve bazı bağışlar tipik örneklerdir.

Sermaye şirketlerinin kazancı üzerinden alınan vergi (5520 sayılı Kanun); standart oran %25. Beyanname, hesap dönemini izleyen dördüncü ayda verilir - takvim yılını kullanan şirketler için nisan sonu.

Verginin, ödemeyi yapan tarafça kaynağında kesilip vergi dairesine yatırılması. Kira, ücret, serbest meslek ödemeleri ve kâr payı dağıtımı stopaja tabidir. Kesilen tutar çoğu halde yıllık beyanda hesaplanan vergiden mahsup edilir - yani nihai vergi değil, peşin alınmış bir kısmıdır.

Vergilendirmenin kapsamını belirleyen ayrım. Tam mükellef (Türkiye’de yerleşik kişi veya kanunî/iş merkezi Türkiye’de olan kurum) dünya çapındaki kazancı üzerinden vergilenir; dar mükellef yalnızca Türkiye’de elde ettiği kazanç üzerinden. Yabancı yatırımcı için yapı seçiminin vergi sonucunu bu ayrım belirler.

Verginin nasıl tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil edileceğini; hangi defterlerin tutulacağını, belgelerin nasıl düzenleneceğini ve cezaların nasıl uygulanacağını düzenleyen usul kanunu. Defter saklama süresi ve fatura düzenleme süresi gibi pratik kurallar buradan gelir.

Alıcısı e-Fatura sistemine kayıtlı olmayanlara (nihai tüketici veya kayıtsız mükellef) düzenlenen elektronik fatura. e-Fatura ile aynı hukukî değerdedir; farkı, karşı tarafın sistemde olmasını gerektirmemesi ve alıcıya e-posta veya bağlantı ile iletilebilmesidir.

GİB sistemi üzerinden elektronik olarak düzenlenen ve alıcıya iletilen fatura. Yalnızca e-Fatura kayıtlı kullanıcılar arasında kesilir. Belirli ciro eşiklerini aşan veya belirli sektörlerde faaliyet gösteren mükellefler için zorunludur; kâğıt fatura yerine geçer.

Kira, ücret ve serbest meslek ödemelerinden kesilen stopajların bildirildiği beyanname. SGK bildirimiyle birleştirilmiş hâli "Muhtasar ve Prim Hizmet Beyannamesi" olarak verilir. Ödeme yapılmasa bile stopaj doğmuşsa beyan yükümlülüğü sürer.

Mükellefin somut durumu hakkında GİB’den aldığı yazılı görüş. Kendisine özelge verilen mükellef bu görüşe uygun davrandığında vergi cezası kesilmez - ancak özelge yalnızca talep edene ve anlattığı olaya özeldir; başkasının özelgesi bağlayıcı güvence sağlamaz.

Serbest meslek erbabının (danışman, avukat, mali müşavir, freelancer) hizmet karşılığı düzenlediği belge - fatura değil, makbuzdur. Tahsilat esasına göre, para tahsil edildiğinde düzenlenir. Elektronik hâli e-SMM olarak verilir.

Yurt dışındaki müşteriye verilen ve yurt dışında faydalanılan hizmetin KDV’den istisna tutulması. İki şart birlikte aranır: müşteri yurt dışında olmalı ve hizmetten yurt dışında yararlanılmalı. Bedelin döviz olarak Türkiye’ye getirilmesi belgelenir. Kazanç üzerinden ayrıca gelir/kurumlar vergisi indirimi uygulanabilir.

Çalışan sayısı ve yıllık net satış hasılatı / bilanço büyüklüğü eşiklerinin altında kalan işletme. KOSGEB destekleri, bazı vergi kolaylıkları ve kredi programları bu tanıma bağlıdır; eşikler mevzuatla güncellenir.

Devlet tarafından belirlenen teknoloji geliştirme bölgesi. Bölgede yürütülen yazılım ve Ar-Ge faaliyetinden doğan kazanç kurumlar vergisinden istisnadır; bölgedeki Ar-Ge personeli için gelir vergisi stopajı ve SGK işveren payı teşvikleri uygulanır. İstisna faaliyete ve bölgeye bağlıdır - şirketin tüm kazancını kapsamaz.

İlişkili kişiler arasındaki mal, hizmet ve fon işlemlerinin emsallere uygun bedelle yapılması kuralı. Emsalden sapan bedel, örtülü kazanç dağıtımı sayılarak matraha eklenir. Yurt dışındaki ana şirketiyle işlem yapan her Türk iştiraki bu kapsamdadır; belgelendirme yükümlülüğü doğar.

Yurt dışındaki veya kayıt dışı kalmış varlıkların beyan edilerek kayda alınmasına imkân tanıyan geçici program. Beyan edilen varlık için vergi incelemesi ve tarhiyat koruması sağlanır. Koruma, beyan anında ilgili dönemin beyan süresinin geçip geçmediğine bağlı olarak sınırlıdır - süresiz bir aklama değildir.